Z okazji 500. rocznicy urodzin Mikołaja Reja rok 2005 został ogłoszony Rokiem Mikołaja Reja. Jubileuszowe przedsięwzięcia, uroczystości, publikacje i konferencje naukowe mają przypomnieć i ukazać postać Reja nie tylko jako "Ojca literatury polskiej", ale również jako pisarza aktualnego, literacko atrakcyjnego i w szczególny sposób wciąż współczesnego.

Obchody Roku Rejowskiego rozpoczęły się w Nagłowicach trzydniową konferencją naukową z udziałem wybitnych polskich historyków. Podobne konferencje zaplanowano w ośrodkach akademickich w Krakowie, Wrocławiu, Katowicach i w Łodzi. W maju w Nagłowicach zostanie odsłonięta tablica pamiątkowa, w czerwcu odbędzie się Jarmark Staropolski, połączony ze Zlotem Szkół Rejowskich. Zakończenie Roku Reja zaplanowano na imieniny Mikołaja w grudniu.

Z okazji obchodów Wydawnictwo Naukowe PWN wydało książkę pt. "Sentencje o życiu" Mikołaja Reja, stanowiącą zbiór uwag i pouczeń, jak żyć by życie przeżyć uczciwie i godnie.

Jedną z inicjatyw Komitetu Organizacyjnego jest uruchomienie strony internetowej "Mikołaj Rej 2005" (http://mikolajrej.pl), na której oprócz informacji na temat obchodów rocznicowych (komunikaty z konferencji i echa prasowe), będą gromadzone teksty, opracowania, bibliografie i wszelkie inne materiały związane z postacią i twórczością Mikołaja Reja.

W dniu 4 lutego 2005 r. minęła 500. rocznica urodzin Mikołaja Reja z Nagłowic, ojca piśmiennictwa polskiego, twórcy zaliczonego do narodowego panteonu kultury staropolskiej. Położył on podwaliny pod polski język literacki, a dla potomnych zostawił interesujący obraz życia i poglądów swej epoki.

Powszechnie znane słowa Mikołaja Reja:

niechaj to narodowie wżdy postronni znają,
iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają

przypominały współczesnym autorowi i kolejnym pokoleniom potrzebę doceniania mowy ojczystej.

Rej podejmował w swych dziełach zasadnicze zagadnienia ustrojowe Polski, a jako rzecznik reformacji w dialogach religijno-dydaktycznych krytykował naganne postawy i egoistyczne zachowania rodaków.

Współcześnie, gdy zgiełk sporów i waśni politycznych nie sprzyja rozwiązywaniu problemów życiowych dużej części polskiego społeczeństwa takie opinie Mikołaja Reja, jak:

Wierę snadź z sejmu naszego
Nie słychamy nic dobrego; (...)
Pewnie Pospolitej Rzeczy
Żadny tam nie ma na pieczy.

lub

Ksiądz pana wini, pan księdza,
A nam prostym zewsząd nędza.

zachowują aktualność i trafność.

Senat Rzeczypospolitej Polskiej oddaje hołd ojcu piśmiennictwa polskiego w 500. rocznicę jego urodzin i pragnie zwrócić uwagę obywateli na nieprzemijające wartości dzieła Mikołaja Reja, potrzebę upowszechniania jego twórczości oraz szacunku dla wielkiej tradycji polskiej literatury i kultury.

Wicemarszałek Senatu Ryszard Jarzembowski

Mikołaj Rej urodził się 4 lutego 1505 r. w Żurawnie koło Halicza na Rusi Czerwonej, historycznych kresach Korony Polskiej, w rodzinie Stanisława i jego żony z Herbertów. Do XVIII wieku Rejowie byli dziedzicami Nagłowic i Oksy, ważnych ośrodków kultury religijnej.

Mikołaj Rej podpisywał się "Mikołaj z Nagłowic herbu Oksza". Pobierał nauki w szkole parafialnej w Skalmierzu i dwa lata uczył się we Lwowie. W 1518 roku zapisał się na Akademie Krakowską, ale już rok później powrócił do rodzinnego Żurawna. W latach 1524-1529 przebywał na dworze wojewody sandomierskiego Andrzeja Tęczyńskiego, gdzie uzupełniał wykształcenie, zdobywając ogładę dworską. Po śmierci ojca w 1529 roku młody, 24-letni Mikołaj podejmuje gospodarskie obowiązki ziemianina w Żurawnie. W 1531 roku bierze za żonę Zofię Kosnówną, córkę Jana z Wywli i Sędziszowa, z którą ma ośmioro dzieci, córki: Annę, Dorotę, Bogumiłę, Elżbietę i Barbarę oraz synów: Mikołaja, Krzysztofa i Andrzeja. Zarządzał kilkoma majątkami, m.in. w ziemi chełmińskiej, dobrami w województwie krakowskim i ruskim, a od 1539 roku Nagłowicami. Według zapisów historycznych Rej lokował w 1547 r. swoje pierwsze miasto Rejowiec, a w 1554 r. założył miasteczko Oksza.

Od 1542 roku był posłem na sejm piotrkowski, w 1557 r. wziął udział w pospolitym ruszeniu pod Lwowem i słynnej "wojnie kokoszej". W latach 1546-1547 w nagrodę za działalność publiczną uzyskał przywileje królewskie oraz prestiżowy tytuł dworzanina królewskiego. W 1554 r. król Zygmunt August powołał go do komisji przygotowującej unię realną polsko-litewską, dającej w bliskiej przyszłości podstawę Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Związał się ze stronnictwem egzekucyjnym dążącym do przeprowadzenia reform ustrojowych w państwie. Znana jest słynna mowa Mikołaja w senacie dotycząca projektów elekcji władców. Uczestniczył m.in. w słynnym sejmie w Parczewie w 1564 r. oraz sejmie lubelskim z 1569 r., na którym przedstawił własny projekt elekcji króla przez reprezentację.

Mikołaj Rej równolegle prowadził pracę literacką oraz uczestniczył w burzliwych sporach religijnych epoki. Literacka karierę rozpoczął w 1543 roku, drukując "Krótką rozprawę między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem...". Kolejno wydał dwa utwory dramatyczne - "Historia Józefa" i "Kupiec", a następnie "Katechizm" i "Psałterz Dawidów". Najbardziej znane są "Wizerunek własnego żywota człowieka poczciwego", "Zwierciadło" i "Postylla Pańska", będąca zbiorem kazań protestanckich, przepełnionych politycznymi aluzjami, dotyczącymi relacji między wyznaniami chrześcijańskimi. Jego utwory wyrastały z konkretnej rzeczywistości i były osadzone w humanistycznym i reformacyjnym kontekście epoki. Pisarstwo w języku ojczystym dało impuls do rozwoju literatury narodowej, za co jesteśmy mu najbardziej wdzięczni, albowiem Polacy nie gęsi...

Mikołaj Rej to także teolog i reformator, traktujący na serio sprawy dla człowieka fundamentalne, jak: wiara, zbawienie, czy pytania o sens życia. W 1541 roku stał się wyznawcą Kościoła ewangelicko-reformowanego, zwanego zborem kalwińskim. Uczestniczył w synodach, w 1558 r. w Książu, rok później w Pińczowie. Współpracował z czołowym europejskim teologiem reformacyjnym Janem Łaskim, brał udział w dysputach teologicznych. Ustawicznie zabiegał o popularyzację Ewangelii w języku polskim. Dokonywał przekładów tekstów biblijnych z języka łacińskiego i brał udział w pracach translatorskich związanych z powstaniem tzw. Biblii pińczowskiej.

Mikołaj Rej zmarł jesienią 1569 roku prawdopodobnie w Rejowcu, ale wielu badaczy wskazuje na Oksę, jako miejsce pochówku, co mogło być zgodne z jego ostatnią wolą.

W dobie zjednoczonej Europy XVI-wieczny Poeta z Nagłowic ze swoją ewangelicką tożsamością wpisuje się znakomicie w wielowyznaniowy kontekst polskiego i europejskiego chrześcijaństwa.

O cnocie

Wszystko po społu umiera z człowiekiem,
Lecz święta cnota, ta trwa wiecznym wiekiem.
Cnota jest klenot nieoszacowany,
Bo ta ozdobi ubogie i pany.
Cnota się błyszczy nad wszytki szmaragi,
Na żadnym targu jej nie najdzie wagi.
Wszytko się musi zmienić przy człowieku,
Lecz cnota święta, ta z nim trwa do wieku.
Z ciałem przypadki odmienić sie muszą,
Lecz cnota święta, ta i w niebie z duszą.
Niech sie, jako chce, mieszać wszytko będzie,
Cnota każdego ma ozdobić wszędzie.
Z zacnych postępków a z poćciwej sprawy
Zawżdy cnotliwi dostawali sławy.
Mocna to zbroja z poćciwością cnota:
Ta sławy strzeże, a broni kłopota.
Piękniej każdemu przy cnocie sławnym być
Niż przy niecnocie smętnych czasów użyć.
Kiedy niecnota jaka ruszy ciebie,
Nie masz li kogo, zawstydaj się siebie.
Cnota na świecie jest wielka królowa,
A w dziwnej sławie swe dworzany chowa.
Gdy kogo widzisz wszetecznym na świecie,
Łajesz; przeczże cie to samego gniecie?
Wszeteczny zawżdy, co swą cnotę depce,
Mnima, by o nim, gdy kto z drugim szepce.
Poćciwy wszędy, gdy swą sławę czuje,
By orzeł zawżdy wzgórę przepatruje.
Wielki to klenot mieć poćciwe oczy,
Kto prze niecnotę w ziemię ich nie tłoczy.
Nadobnie cnota swe kochanki stroi,
A żaden tych słów: "Ty milcz!" sie nie boi.
Nikczemny to sklep, kędy skarbu nie masz;
Takież bez cnoty dobrego mi ukaż.
Niech się, jako chce, zdobi kstałty ciało:
Wszytko szpetny strój, kiedy cnoty mało.
Napiękniejszy strój nade wszytki złota,
Kogo ozdobi z poćciwością cnota.
Napiękniejszą to na sławę delija,
Kto z cnotą dzierży, a niecnotę mija.
Cnota z fortuną nigdy z sobą wiernie:
Ta wzgórę lata, a ta wszystko miernie.
Rozliczne burzki około człowieka,
Jako go cnota ma zdobić do wieka.
Koń twardym krygiem bywa załomiony,
A ciało cnotą, ten źrzebiec szalony.
W fortunnych czasiech cnota się więc niszczy,
Ale w fortunnych najaśniej się błyszczy.
W szczęściu mało znać człeka cnotliwego,
Bo wszyscy chwalą i złe sprawy jego.
Kiedy nieszczęście przypadnie na kogo,
To już swe handle cnota ceni drogo.
Cnota z fortuną rozno z sobą chodzą,
A nigdy w jednym gmachu się nie zwodzą.