Funkcjonowanie i działalność szkolnictwa polskiego na Ukrainie jest uzależnione od splotu różnorodnych czynnikow środowiskowych, takich jak liczebność ludności polskiej i jej rozmieszczenie, stopień asymilacji, rola i znaczenie polskiej grupy etnicznej w życiu społeczno-politycznym pewnego regionu, pozycja społeczna, aktywność polityczna oraz zamożność poszczególnych członków grupy, polityka rządów kraju osiedlenia wobec polskich grup mniejszościowych, a także pozycja państwa macierzystego na arenie światowej i wobec Polaków na Ukrainie.

    Śledząc wyżej wymienione główne czynniki sądzę, że nie sposób przystąpić do analizy stanu szkolnictwa bez uwzględnienia historyczno-politycznej strony zagadnienia. W XIV wieku, w rezultacie opanowania przez Kazimierza Wielkiego Ziemi Czerwieńskiej i zachodniego Podola oraz przyłączenia do Polski w wyniku Unii Lubelskiej w 1569r. Wołynia, Podola i Kijowszczyzny język polski szybko rozpowszechniał się na ziemiach ukraińskich i w XV wieku stanowił oficjalny język urzędów i trybunałów, a od XVI stulecia stał się dla większości Rusinów językiem literackim, stanowiąc jak gdyby drugi język ojczysty osób wykształconych. Po rozbiorach zwierzchnictwo nad szkolnictwem polskim powierzono Uniwersytetowi Wileńskiemu. Na początku XIX stulecia na Podolu funkcjonowały: Gimnazjum Podolskie w Winnicy (1814r.), Szkoła Barska (1781) na stopniu gimnazjalnym, szkoły powiatowe w Kamieńcu Podolskim, Międzyboże (1819), w Niemirowie (1815) szkółki parafialne (konwikty) (w 1820 było ich 44) oraz pensjonaty dla panien (oficjalnie zarejestrowanych było 5 - w Kamieńcu Podolskim 1, w Winnicy 2, w Niemirowie 2).

    Ograniczenia, a następnie dyskryminacja Polaków rozpoczęły się po powstaniu listopadowym, a przybrały na sile w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX wieku. Carat, prowadzący na szeroką skalę politykę antypolską, wprowadzał ograniczenia ekonomiczne i polityczne, zaczął też likwidować szkoły polskie i polskie placówki naukowe oraz zabraniać ich tworzenia. Zakaz działania szkół polskich był w znacznej mierze kompensowany rodzinnym i prywatnym nauczaniem dzieci w języku ojczystym, na które mogły sobie pozwolić rodziny zamożne. Jednocześnie było organizowane tajne nauczanie języka polskiego zarówno w mieście jak i po wsiach. Aktywną rolę w nauczaniu języka polskiego spełniał Kościół i duchowieństwo katolickie. Szkoły stały się dostępne dopiero w 1917 roku, po upadku caratu. W dniu 1.11.1918r. na Ukrainie działało 31 polskich szkół średnich z 5526 uczniami, 9 szkół zawodowych (425 uczniów), 1247 szkół początkowych (73688 uczniów), w których nauczanie prowadziło 1800 nauczycieli. W Kijowie otwarto Kolegium Uniwersyteckie. Polscy ziemianie i inteligencja polska na Ukrainie przekazywali własne fundusze i budynki dla polskich szkół.

    Rewolucja październikowa 1917 r. a następnie siedemdziesiąt lat władztwa komunistów rozpoczęły politykę socjalizacji mniejszości narodowych: stwarzano możliwości tzw. "powrotu do korzeni narodowych" poprzez oświatę i kulturę w rodzimym języku, sowietyzację Polaków (tzw. eksperyment polonijny) w latach 1925-1935. Polegała ona na rozpowszechnianiu ideologii komunistycznej w ojczystym języku, aby wychować "czerwonych Polaków" - lojalnych wobec wszystkich działań władzy radzieckiej, wiernych jej adeptów. Szkoła była najefektywniejszym sposobem sowietyzacji świadomości dorastającego pokolenia. W 1923 r. na Ukrainie działały 262 polskie szkoły z 560 nauczycielami i 12 tys. dzieci, a w 1928r. było już około 400 polskich szkół początkowych (I-IV klasy) i około 30 szkół podstawowych (I-VII klasy).
    Rozwój kulturalny Polaków, zgodnie z wytycznymi władz, miał prowadzić do stworzenia polskiej kultury proletariackiej (socjalistycznej), co w praktyce oznaczało odrzucenie wartości, wyrosłych na głębokich tradycjach narodowych i religijnych. Tak zwany "eksperyment polonijny" został przerwany w 1935 roku. Zlikwidowano polski rejon autonomiczny, likwidowano polskie rady wiejskie, wycofano język polski z urzędów i sądownictwa, likwidacji uległy polskie szkoły.
    Wprawdzie utrzymano polskie szkolnictwo we Lwowie, a nawet - początkowo z inicjatywy Ambasady Polskiej w ZR, a póżniej Związku Patriotów Polskich - tworzono nowe placówki dla kształcenia i wychowania dzieci polskich przebywających w latach 1941-1946 w ZR w skutek różnych wojennych ruchów migracyjnych - jak podaje Elżbieta Trela. W 1946 roku na Ukrainie działało 105 polskich szkół początkowych, 2 niepełne średnie, 44 klasy polskie tworzone równolegle przy szkołach rosyjskich. W okresie od 1945 po 1957 rok odbyły się trzy fale repatriacyjne, co spowodowało znaczne zmniejszenie liczby szkół polskich na terytorium całego ZR. W Republice Ukraińskiej wówczas istniały tylko dwie polskie szkoły we Lwowie: podstawowa i średnia.

    Okres pieriestrojki, a póżniej ogłoszenie przez Ukrainę w 1991 r niepodleglości, przyczyniły się do odrodzenia narodowości u ludności mniejszościowej. W 1989 r. zostało utworzone Polskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, które podjęło starania o utworzenie polskich organizacji społecznych we wszystkich skupiskach polonijnych. Jednym z naczelnych zadań organizacji jest "odrodzenie polskiego szkolnictwa wszędzie tam gdzie są większe skupiska ludności polskiej...".
    Według wpływu wymienionych na wstępie głównych czynników w ciągu 15 lat ukształtował się system polskiego szkolnictwa na Ukrainie. Czy dobry czy zły, ale jest, nadal się rozwija i służy polskiej mniejszości narodowej.

    Statystyka mówi, że na 1 stycznia 2006 roku na Ukrainie języka polskiego naucza się w 92 legalnie działających placówkach oświatowych:

• w 5 szkołach z polskim językiem wykładowym, które podejmują działania przed państwowymi władzami oświatowymi o nadanie wyżej wymienionym szkołom statusu szkoły mniejszości narodowej; inicjatorem takich starań są szkoły lwowskie;



• w 8 szkołach dwujęzycznych ("klasy polskie");



• w 13 jedenastoletnich szkołach średnich, jako przedmiot obowiązkowy (język obcy); nauka języka polskiego w takich szkołach jest potwierdzana na świadectwach szkolnych i uwzględniana w promocji; uczniowie zdają 2 egzaminy z języka polskiego po ukończeniu szkoły podstawowej i średniej;



• w 3 przedszkolach;



• w 23 jedenastoletnich szkołach średnich w formie przedmiotu fakultatywnego.

    W wyżej wymienionych placówkach oświatowych naukę języka polskiego pobiera ponad 5260 uczniów.

    Na szczególną uwagę zasługują szkoły sobotnio-niedzielne, do których uczęszczają dzieci, młodzież i dorośli. Te szkoły najczęściej funkcjonują przy szkołach publicznych (jakby szkoła w szkole), przy polskich stowarzyszeniach, przy parafiach. Spostrzega się pozytywny proces jednoczenia małych szkółek niedzielnych w centra - ośrodki języka i kultury polskiej. Od niedawna została powołana społeczna szkoła językowa w Stryju. Ponadto istnieją też kursy językowe dla młodzieży i dorosłych, a dla dzieci kółka zainteresowań przy domach twórczości dziecięcej, które w krotkim czasie przekształcają się w szkoły niedzielne.
    Liczba uczniów objętych nauczaniem języka polskiego w wyżej wymienionych placówkach oświatowych to ponad 9670 osób.

    Współpraca między uczelniami polskimi a ukraińskimi, zainteresowanie polską kulturą i językiem sprawia, że języka polskiego uczy się młodzież studencka, naukowcy. Powstają katedry języka polskiego, lektoraty, centra polsko-ukraińskie. Dzięki możliwości zdania egzaminu certyfikacyjnego ze znajomości języka polskiego, sam język polski stał się bardziej atrakcyjny. Na 14 uczelniach w 2005/2006 roku akademickim języka polskiego uczyło się ponad 3000 studentów.

    Efektywność nauczania języka polskiego oraz skuteczność działania placówki oświatowej zależy w dużej mierze od kadry nauczycielskiej.
Liczba nauczycieli i nauczycieli akademickich, którzy prowadzą nauczanie języka polskiego lub innych przedmiotów w języku polskim w szkołach publicznych, niedzielnych, kursach oraz na uczelniach wynosi ponad 430 osób, w tym:

• 42 nauczycieli skierowanych przez CODN;
• 87 po studiach w Polsce;
• 36 po rocznym lub dwuletnim kursie w Lublinie.

    Prawie wszyscy nauczyciele odbyli kursy metodyczne w Centrum Języka i Kultury Polskiej dla Obcokrajowców, a także prowadzone przez Polonijne Centrum Nauczycielskie lub organizowane na Ukrainie wspólnie przez PCN i Zjednoczenie Nauczycieli Polskich na Ukrainie.
    Oprócz nauczania języka polskiego, nauczyciele przygotowują uczniów i młodzież do uczestnictwa w różnych konkursach, festiwalach, Olimpiadzie Literatury i Języka Polskiego oraz do egzaminów certyfikacyjnych ze znajomości języka polskiego. Ponadto przygotowują audycje radiowe i telewizyjne w języku polskim, organizują uroczystości patriotyczne, prowadzą harcerstwo, przygotowują do wydania podręczniki i programy (przygotowano i wydano 6 podręczników i programów dla 1-5 klasy i podręcznik wspomagający uczniów 10-11 klasy w przygotowaniu do egzaminów z języka polskiego). Regularnie nauczyciele otrzymują gazetę "Głos Nauczyciela".

    Efektem pracy nauczycieli języka polskiego jest wzrost poczucia tożsamości językowej i kulturowej oraz wychowanie uczniów w wielokulturowości, w duchu szacunku dla praw człowieka i współpracy z ludźmi innych narodowości.

    Dzięki pomocy Państwa Polskiego większość placówek oświatowych wyposażona została w pomoce dydaktyczne i naukowe, podręczniki i literaturę, w sprzęt audiowizualny, telewizory, magnetofony, komputery, tablice szkolne. Nieoceniona jest pomoc ministerstw - Edukacji Narodowej, Spraw Zagranicznych, Kultury i Dziedzictwa Narodowego, oraz organizacji pozarządowych jak Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", Fundacja "Pomoc Polakom na Wschodzie", "Semper Polonia" i innych.
    Ta pomoc obejmuje budowę i remonty szkół, bezpłatne studia w Polsce dla osób polskiego pochodzenia, staże, praktyki językowe, kursy metodyczne dla nauczycieli, stypendia dla laureatów Olimpiady Literatury i Języka Polskiego oraz stypendia dla studiujących na Ukrainie; dla dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia organizowane są corocznie kolonie i szkoły letnie.

    Dzięki tej ogromnej pomocy, mimo trudności i problemów, szkolnictwo polskie nadal rozwija się i wzmacnia. A aktywna postawa nauczyciela w promowaniu języka i kultury polskiej na Ukrainie będzie naszym wyrazem dziękczynienia.

Julia Sierkowa
Prezes Zjednoczenia Nauczycieli Polskich na Ukrainie

Literatura:
Kusiński K., "Polacy na Ukrainie", Warszawa 1992 UW
Trela E., "Edukacja dzieci polskich w Związku Radzieckim w latach 1941-1946"
Chojecki Z.,"Społeczeństwo polskie na Rusi", Warszawa 1937