Polacy są pod względem liczebności drugą po Rosjanach mniejszością narodową Białorusi. Ich prawa i swobody gwarantuje szereg umów międzynarodowych podpisanych przez Republikę Białoruś.

Białoruś ratyfikowała Międzynarodowy Pakt o Prawach Politycznych i Obywatelskich ustanowiony w Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1966 r.. Zakazuje on dyskryminacji mniejszości narodowych. Zapewnia prawo do odrębności kulturowej, swobodnego wyznawania i praktykowania religii oraz posługiwania się językiem ojczystym. Białoruś przyjęła także fakultatywny protokół Paktu, dający obywatelom możliwość zwracania się do organów ONZ ze skargą indywidualną w przypadku naruszania zagwarantowanych w nim praw.

Jako członek Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Białoruś zobowiązała się do przestrzegania standardów określonych w dokumentach OBWE dotyczących praw i swobód osób należących do mniejszości narodowych. Monitorowanie stopnia ich realizacji leży w gestii działającej w Mińsku Grupy Konsultacyjno-Obserwacyjnej OBWE kierowanej przez Hansa Georga Wiecka.

Od 1996 r. Białoruś pozostaje poza strukturami Rady Europy, dlatego jej obywatele pozbawieni są możliwości zwracania się do tej organizacji o pomoc w obronie naruszonych przez państwo praw.

W sposób szczególny gwarancje praw Polaków mieszkających na Białorusi określają umowy dwustronne zawarte między Republiką Białoruś i Rzeczpospolitą Polską zawarte w niniejszej publikacji.

Status mniejszości narodowych, w tym polskiej, określa również ustawodawstwo wewnętrzne Białorusi. W zbiorze zawarto akty prawne dotyczące bezpośrednio praw i swobód osób należących do mniejszości narodowych określające prawo do obywatelstwa, do swobodnego określania przynależności narodowej, prawo do posługiwania się i nauki ojczystego języka, wolności wyznania, zrzeszania się. Obok nich znalazły się tu dokumenty dotyczące zasad zapraszania i działalności na Białorusi duchownych, leczenia dzieci za granicą, otwierania przedstawicielstw organizacji zagranicznych, przeprowadzenia imprez masowych, a więc obejmujące swoim zasięgiem nie tylko mniejszości narodowe. Wydaje się jednak, że regulują one problemy, z którymi często spotykają się przedstawiciele mniejszości narodowych lub reprezentujące je organizacje.

Białoruskie ustawodawstwo w dziedzinie praw i swobód mniejszości narodowych w pełni odpowiada standardom ustanowionym w systemie Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Często nawet rozwija normy ustalone przez ratyfikowane przez Republikę Białoruś dokumenty międzynarodowe. Oddzielną kwestią, wykraczająca poza ramy tej publikacji, jest praktyka wypełniania przez państwo białoruskie przyjętych na siebie zobowiązań.

Zbiór ten został pomyślany jako swego rodzaju podręcznik praw przysługującym Polakom (a często jednocześnie przedstawicielom innych mniejszości narodowych) mieszkających na Białorusi. Pomoc dla skupiających ich organizacji.

Konstytucja białoruska zgodnie z poprawkami wniesionymi po referendum w 1996 r. stanowi, że równorzędnymi językami państwowymi na Białorusi jest rosyjski i białoruski. W praktyce język rosyjski często wypiera białoruski z dokumentów i urzędów. Mimo starań nie udało się skompletować wersji białoruskiej publikowanych dokumentów. Dlatego też wszystkie białoruskie akty prawne zamieszczono wyłącznie w wersji rosyjskojęzycznej wraz z ich tłumaczeniami na język polski. Umowy dwustronne przetłumaczono na rosyjski z polskojęzycznych oryginałów. We wszystkich dokumentach uwzględniono ich późniejsze poprawki i uzupełnienia.

Agata Wierzbowska-Miazga